Gis-gis ferñeent yi bokk na ci gis-gis yu mag yiñ amal ci 19eelu xarnu bi. Ci atum 1897, Ekman gis ci Java ni lekk céeb bu weex buñ raxas rek mën na indi beriberi, waaye céeb bu maroŋ buñu raxasul mën na faj feebar bi. Mu gis itam ni substance bi mëna faj beriberi mën nañu ko jëlee ci ndox wala alkol, ci jamono jooju ñu tuddee substance boobu "water-soluble B." Ci atum 1906, ci lañu firndeel ni ñam yi dañuy àndaale ak ay "cofacteur" yu weesu protein yi, lipid yi, glusid yi, xorom inorganik yi ak ndox mi. Mbir yooyu bariwul waaye dañu am solo ci màggug baayima. Ci atum 1911, Casimir Funke dafa gis ni amine yi ñooy substance yi ci céeb bu maroŋ bi mëna xeex beriberi. Seen màndarga yi dañuy nuru yi ñuy gis ci ñam yi, te li ëpp ci ñoom ay coenzyme lañu. Ci atum 1906, ci lañu firndeel ni ñam yi dañuy àndaale ak yeneen "cofacteurs" yu dul protein, lipid, glusid, xorom inorganik, ak ndox. Loolu bariwul waaye dañu am solo ci màggug baayima. Ci atum 1911, Casimir Funke gis na amine yi ci céeb gu maroŋ giy xeex beriberi; seeni màndarga ak seeni séddale ci ñam yi dañuy nuru, te li ëpp ci ñoom ay coenzyme lañu.
Vitamine yi dañu am solo ngir metabolism bi mëna jaar yoon, ba noppi mëna wéyal liggéey yi gëna am solo ci yaram wi. Vitamine yi dañu leen xaaj vitamine yiy seey ci grees ak yiy seey ci ndox. Vitamine yiy seey ci grees ñooy gëna bari ay vitamine A, D, E, ak K, waaye vitamine yiy seey ci ndox ñooy gëna bari ay vitamine B ak vitamine C. Vitamine yu bari am nañu ay ñam yu wuute.
Vitamine yiy seey ci grees:
1. Vitamine A: Dafa bari ci diwu xëtër, cëri baayima ak beurre. Ci lujum yi ak fruit yi, barina ci tomate, karoot, pomme de terre, banaan, oraas ak pêche. Ku ñàkk Vitamine A mën nga ñàkk bët ci guddi.
2. Vitamine D: Mingi bari ci li mboq ci nen, ci produit yu bawoo ci meew ak ci levure. Vitamine D dafay yamale ekilibre calcium ak phosphore, dafay jàppale calcium bi mu naan, te mën nañu ko jëfandikoo ngir faj ak moytu rachitis ak osteoporose.
3. Vitamine E: Mingi bari ci nen yi, diwu lujum yi ak ci yeneen ñam, antioxydant bu am doole la, te mën na jàppale ci pajum feebar yiy jàpp xol ak xëtër.
4. Vitamine K: Mingi bari ci epinard, chou ak yeneen ñam, Vitamine K dafay jàppale ci pajum feebaru deret jiy way.
Vitamine yiy seey ci ndox:
1. Vitamine B: Yàpp bu amul yaram ak ñebbe soja bari nañu vitamine B1. Vitamine B2, ñu xamee ko ci riboflavine, barina ci li mboq ci nen, ci xëtër, ci rein, ci krab yu dex, ci levure, ci algue ak ci brocoli. Vitamine B3 mingi ci levure, pepp, xëtër ak mburu céeb. Vitamine B4 barina lool ci nen yi, yuur baayima yi, bieer yi, malt yi ak lecithin soja yi. Vitamine B5 barina ci levure, pepp, xëtër ak lujum. Vitamine B6 barina ci levure, pepp, xëtër, nen ak produit yu bawoo ci meew. Vitamine B9 barina ci lujum yu wert ak ci xëtër. Vitamine B12 barina ci xëtër, jën, nen ak nen kannaar. Vitamine B yi dañu am solo ci toppatoo sistem neer yi ak digestif bi.
2. Vitamine C: Dafa bari ci fruit aki lujum yu fere, lu ci melni oraas, kiwi, tomaat, kaani yu ndaw, melon yu wex, chou-fleur ak chou-fleur. Vitamine C mën na gëna baaxal deret ji, ba noppi dafay dindi toxin yi.